Την πρόσφατη διαμάχη σχετικά με το βίντεο του Κώστα Γαβρά σχετικά με τις καταστροφές που υπέστη ο Παρθενώνας από τους χριστιανούς μόνο στις γενικές της γραμμές την παρακολούθησα. Και να είχα περισσότερο χρόνο, και να μην έπεφτε μέσα στις διακοπές μου, πάλι νομίζω δεν θα ασχολιόμουν. Δεν με εξέπληξαν καθόλου τα όσα καταλόγισαν στον χριστιανισμό οι δήθεν απολογητές του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, η συντριπτική πλειοψηφία από τους οποίους έχει τόση σχέση παιδείας με την αρχαιοελληνική γραμματεία και ιστορία όσο ο Μέγας Ιεροεξεταστής του Ντοστογιέφσκι με τον χριστιανισμό. Είμαι σχεδόν βέβαιος ότι αν τους ζητούσε κανείς να του υποδείξουν ένα και μόνο έγκυρο εγχειρίδιο που αναφέρεται στον πολιτισμό και την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, οι περισσότεροι μάλλον θα έπρεπε να αρχίσουν να «γκουγκλάρουν» τις παραπάνω λέξεις (γιατί το αν έχουν διαβάσει κάτι σχετικό, εκεί πλέον δεν τρέφω φρούδες ελπίδες). Ή, αν τους ρωτούσε κανείς τι σημαίνουν γι’ αυτούς τα ονόματα της Jacqueline de Romilly , της Claude Mossé και του Pierre Vidal-Naquet τι θα απαντούσαν άραγε; (γάλλοι σχεδιαστές μόδας ίσως;). Αμφιβάλλω αν η συντριπτική πλειοψηφία των αυτόκλητων «αρχαιοελληνιστών» ή μάλλον «αρχαιοελληναμυντόρων» (κατά το «γλωσσαμύντορες») έχει ακούσει για το θεμελιώδες για τη γνώση της αρχαιοελληνικής θρησκείας κλασικό έργο του E. R. Dodds, "Οι Έλληνες και το παράλογο". Αφήνω πια αν άνοιγε κανείς κουβέντα για την τραγωδία, για τον πλατωνικό «κόσμο των Ιδεών» ή για τις θέσεις του Πλάτωνα έναντι της αθηναϊκής δημοκρατίας ή για τον Θουκυδίδη ως ιστορικό… Οι γνώσεις των περισσότερων περιορίζονται σε ξεφτισμένες αναμνήσεις από αμφιβόλου ποιότητας σχολικά εγχειρίδια, εμπλουτισμένες από ευκαιριακές αναγνώσεις αντεπιστημονικών περιοδικών τύπου «Δαυλός» που αφθονούν στα περίπτερα.
Κάποιες παρατηρήσεις θα κάνω όμως, με βάση την κοινή λογική και κάποιες γνώσεις που τυχαίνει να έχω πάνω στο αντικείμενο.
1. Από τα λεγόμενα του Κώστα Γαβρά, έντονα πολιτικοποιημένου αριστερού σκηνοθέτη παλαιάς κοπής, που μάλλον νομίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται ακόμα στη Μεταπολίτευση, κατάλαβα ότι ο στόχος του ήταν καθαρά ιδεολογικός: Να δείξει ότι οι φθορές στον Παρθενώνα ήταν αποτέλεσμα κυρίως του χριστιανικού φανατισμού. Ούτε επιδρομή των Ερούλων το 267, που κατέστρεψε την αρχαία πόλη, ούτε φυσική φθορά λόγω εγκατάλειψης, ούτε βομβαρδισμός από τον ενετό Morosini (1687), ούτε τίποτα. Η ιδεολογία υπερισχύει των όποιων αρχαιολογικών ή ιστορικών δεδομένων. Δεν με εκπλήσσει αυτό, γνωστή η ιστορία και η συνταγή. Η ελληνική – και όχι μόνο – αριστερά είναι παλιά καραβάνα στα ιδεολογικά καλουπώματα, όπου κόβουμε (ενίοτε και κυριολεκτικά) ότι βγαίνει απέξω.
2. Με ποια λογική ανατέθηκε (αν έγινε έτσι) το γύρισμα επιστημονικού-αρχαιολογικού "ντοκυμαντέρ"-animation στον Κώστα Γαβρά; Έχει ασχοληθεί με το αρχαιολογικό ντοκυμαντέρ ο εν λόγω σκηνοθέτης; Με την ίδια λογική που ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ο συνθέτης για όλες τις δουλειές, ο Κώστας Γαβράς είναι ο σκηνοθέτης για όλες τις δουλειές. Ο εθνικός μας σκηνοθέτης δηλαδή. Οσονούπω εθνική μας λογοτέχνιδα η Σώτη Τριανταφύλλου. Άσε που ο Γαβράς ανήκει και στην αριστερά και είναι και άθεος, οπότε αυτά τα δύο μετράνε «κάργα» στην «πολιτιστική» πιάτσα.
Θυμάμαι τώρα τη συγκλονιστική ταινία του Φίλιππου Κοτσάφτη "Αγέλαστος Πέτρα" για την Ελευσίνα, έργο που με συγκίνησε βαθειά, και ο προβληματισμός μου για τη λογική της ανάθεσης του "ντοκυμαντέρ" για τον Παρθενώνα στον ελληνογάλλο σκηνοθέτη γίνεται ακόμα οξύτερος. Ας πρόσεχαν οι ιθύνοντες του ΥΠ.ΠΟ. να μην έμπλεκαν (ας όψεται η υποχρεωτική λατρεία των τοτέμ της αριστεράς, η μόνη πραγματικά επικρατούσα "θρησκεία" στον τόπο μας).
3. Η δημόσια συζήτηση για τα αρχαιοελληνικά μνημεία και γενικά την πρωτοβυζαντινή περίοδο έχει όλα τα χαρακτηριστικά της άγνοιας, της δοκησισοφίας και της προχειρότητας, ενδημικά γνωρίσματα του δημόσιου λόγου στον τόπο μας. Δεν είναι τυχαίο που πρωταγωνίστησαν δημοσιογράφοι, μπλογκερ άσχετοι με τις ιστορικές και τις αρχαιολογικές σπουδές, κάτι απίθανοι δικηγόροι και διάφοροι «ερευνητές» αγνώστων επιστημονικών περγαμηνών, κοινώς της πλάκας.
Ας μιλήσουμε όμως εδώ λίγο πιο σοβαρά: Για την περίοδο της μετάβασης από την αρχαιότητα στους Μέσους Χρόνους, το καθ’ ημάς Βυζάντιο, έχουν γραφεί πολλά. Για τη μακρά πορεία παρακμής και τελικά εξαφάνισης της αρχαιοελληνικής θρησκείας μπορεί κανείς να συμβουλευτεί το εξαίρετο βιβλίο του γάλλου ελληνιστή Pierre Chuvin, "Chronique des derniers payens" (κυκλοφορεί και στα ελληνικά με τον τίτλο «Χρονικό των τελευταίων εθνικών» από τις εκδόσεις «Θύραθεν»). Υπάρχουν όμως και πολλά άλλα βιβλία και επιστημονικά άρθρα σε εξειδικευμένα περιοδικά. Θα συστήσω ιδιαίτερα το άρθρο της καθηγήτριας κ. Ελένης Σαράντη (Helen Saradi-Mendelovici), "Christian attitudes toward pagan monuments in Late Antiquity" στο Dumbarton Oaks Papers [DOP], No 44 (1990), σ. 47-61, το οποίο είναι προϊόν μελέτης σε βάθος όλων των σχετικών πηγών και της προγενέστερης βιβλιογραφίας.
Στην πραγματικότητα, όπως συνάγεται από τη μελέτη των πηγών, οι περιπτώσεις εσκεμμένης καταστροφής μνημείων της αρχαίας λατρείας από χριστιανούς λόγω φανατισμού είναι σαφώς υπαρκτές, αλλά σχετικά λίγες. Δεν συνιστούν παρά έναν μικρό παράγοντα σε σχέση με το σύνολο των παραγόντων που συντέλεσαν στην παρούσα κατάσταση των αρχαίων ναών. Επιπλέον, οι βανδαλισμοί αφορούσαν περισσότερο σε λεηλασίες θησαυρών από το εσωτερικό του ναού (διαχρονικό «σπορ», στο οποίο επιδίδονταν αδιακρίτως εθνικοί και χριστιανοί) παρά σε καταστροφή του μνημείου και των αναγλύφων που κοσμούσαν τις όψεις του. Οι φθορές σε αρχαίους ναούς λόγω υπέρμετρου ζήλου των χριστιανών είναι απειροελάχιστες σε σχέση με τη φθορά που προκάλεσε ο χρόνος, οι εχθρικές επιδρομές και οι σεισμοί, παράγοντες που επηρέασαν ασφαλώς και την κοσμική αρχιτεκτονική (πόσα μνημεία κοσμικής αρχιτεκτονικής σώζονται στην πραγματικότητα; Για σκεφτείτε το. Τα αναστηλωμένα εκ βάθρων ξεχάστε τα, αυτά δεν υπολογίζονται).
Τα μνημεία αφέθηκαν, λοιπόν, στη αναπότρεπτη φθορά του χρόνου και της εγκατάλειψης, κάτι που επέτεινε η σταδιακή μείωση των πιστών της εθνικής θρησκείας. Αυτή όμως η εγκατάλειψη σε σχέση με τους ναούς των εθνικών είχε ξεκινήσει από παλιότερα, πολύ πριν από την επικράτηση του χριστιανισμού, όπως θα αναφέρω πιο κάτω.
Τα σπόλια (αρχιτεκτονικά μέλη) από ειδωλολατρικά μνημεία (αλλά και άλλα δημόσια κτίρια, κοσμικής χρήσης) που ενσωματώθηκαν σε χριστιανικούς ναούς δεν είναι παρά μία εικόνα μιας συνηθέστατης πρακτικής της εποχής, αφού η εξεύρεση οικοδομικού υλικού ήταν δυσχερής. Η ενσωμάτωση των σπολίων σε χριστιανικά μνημεία δεν είναι αποτέλεσμα μισαλλοδοξίας, αυτό είναι μία φαιδρότητα που κανείς αρχαιολόγος δεν θα τολμούσε ούτε να αναφέρει σε επιστημονικό συνέδριο.
Με την ίδια λογική, αρχιτεκτονικά μέλη από εγκαταλελειμένες παλαιοχριστιανικές βασιλικές του 4ου, του 5ου ή του 6ου αιώνα ενσωματώθηκαν σε μεσοβυζαντινούς ή υστεροβυζαντινούς ναούς (7ος-15ος αιώνας). Ας επισκεφτεί κανείς το βυζαντινό εκκλησάκι του Αγίου Ιεροθέου, στην ομώνυμη γυναικεία μονή έξω από τα Μέγαρα, χτισμένο στη θέση παλαιοχριστιανικού ναού, και θα το διαπιστώσει. Το έκαναν άραγε οι χριστιανοί του 9ου αιώνα από μίσος προς τους χριστιανούς του 5ου αιώνα; Απλή λογική χρειάζεται, που λείπει προφανώς από δήθεν υπέρμαχους του αρχαιοελληνικού πολιτισμού (τον οποίο, όπως προανέφερα, αγνοούν).
4. Ειδικά για τον Παρθενώνα, επειδή είχα την εξαιρετική τύχη να παρακολουθήσω δύο ξεναγήσεις του αρχιτέκτονα καθηγητή κ. Μανόλη Κορρέ, του διαπρεπέστερου σήμερα μελετητή και εις βάθος γνώστη του μνημείου (η μία ξενάγηση ήταν πέρυσι μόλις, στο πλαίσιο ενός συνεδρίου), ποτέ δεν σχημάτισα την εντύπωση του «βανδαλισμού» που θέλει να μας περάσει ο Κώστας Γαβράς και οι εδώ οπαδοί της θρησκείας του αντιχριστιανισμού (διότι περί θρησκείας ουσιαστικά πρόκειται). Εκτός και αν ο κύριος Γαβράς και οι "φίλοι" του τυγχάνουν και μέγιστοι ειδικοί επί του Παρθενώνος. Επεμβάσεις στο ανατολικό αέτωμα του ναού για τη οικοδόμηση αψίδας ιερού βήματος, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι λειτουργικές ανάγκες ενός χριστιανικού ναού, ναι, αυτές σαφώς και έγιναν. Ανάλογες επεμβάσεις έγιναν όμως και σε άλλα δημόσια κτίρια, όπως η Ροτόντα του Γαλερίου στη Θεσσσαλονίκη.
Αλλά οι επεμβάσεις στον Παρθενώνα έγιναν άραγε από μίσος των χριστιανών προς το μνημείο; Τότε θα έπρεπε να καταστραφεί ή έστω να αλλοιωθεί το πλήθος των αναγλύφων της ζωφόρου και των μετοπών, που όμως έμειναν in situ (στη θέση τους). Θα έπρεπε να καταστραφεί και το γειτονικό Ερεχθείο με τις Καρυάτιδες. Νομίζω η κοινή λογική αρκεί για να απαντήσει στα παραπάνω. Η πραγματικότητα είναι ότι ο Παρθενώνας, χωρίς την καταστροφή από την οβίδα του ενετού στρατηγού Morosini το 1687, θα ήταν ουσιαστικά ένα ακέραιο μνημείο, επειδή ακριβώς από τον 6ο αιώνα μέχρι την οθωμανική κατάκτηση της Αθήνας λειτουργούσε ως εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας. Στο εσωτερικό του διακρίνονται ακόμα ίχνη από τοιχογραφίες της μεσοβυζαντινής περιόδου και αυτές ήταν ακόμα εμφανέστερες μέχρι πριν από 4-5 δεκαετίες (έχουν δημοσιευτεί από τον ακαδημαϊκό Ανδρέα Ξυγγόπουλο). Η μετατροπή του ναού της Αθηνάς, σε μία εποχή όπου η ειδωλολατρία έβαινε προς το οριστικό της τέλος, σε καθεδρικό χριστιανικό ναό της Αθήνας ήταν μία σοφή πράξη εκ μέρους της Εκκλησίας των Αθηνών που διέσωσε το μνημείο στον μέγιστο δυνατό βαθμό, παρά τις επεμβάσεις στο ανατολικό του τμήμα. Η εγκατάλειψη φέρνει τη φθορά.
Γενικότερα, η μετατροπή των αρχαίων ελληνικών ναών σε χριστιανικούς, έστω με τις αναπόφευκτες οικοδομικές επεμβάσεις (και ποιο μνημείο, αρχαίο ή νεώτερο, δεν φέρει επεμβάσεις, συχνά ριζικές;) τους διέσωσε στον μέγιστο δυνατό βαθμό. Παράδειγμα το Θησείο, ο καλύτερα διατηρημένος αρχαιοελληνικός ναός, που μέχρι το 1830 περίπου λειτουργούσε ως εκκλησία του «Άη-Γιώργη του Ακαμάτη». Είναι πασίγνωστο αυτό: Η διαρκής χρήση ενός μνημείου το διασώζει, παρά τις αναπόφευκτες διαδοχικές "φάσεις" στην οικοδομική του ιστορία.
5. Κάτι που διαφεύγει τελικά στους περισσότερους από εμάς είναι ότι τα αρχαιοελληνικά μνημεία ήταν μνημεία της «πόλης», του ἄστεως. Κοινώς, δημόσια κτίρια, αφού και η αρχαιοελληνική θρησκεία, σε αντίθεση με τον χριστιανισμό, ήταν θρησκεία της «πόλης», είχε καθαρά δημόσιο, πολιτικό θα λέγαμε σήμερα, χαρακτήρα. Δεν ήταν θρησκεία που αποσκοπούσε στην ικανοποίηση της προσωπικής μεταφυσικής αναζήτησης του ανθρώπου, γι’ αυτό και βλέπουμε στην ελληνιστική ήδη περίοδο να ανθούν στον ελληνικό χώρο οι διάφορες μυστηριακές λατείες, φερμένες από την Ανατολή.
Με την αλλαγή νοοτροπίας έναντι του δημόσιου χώρου, κάτι που εμφανίζεται ήδη στην αυτοκρατορική ρωμαϊκή περίοδο, πολύ πριν από την τελική επικράτηση του χριστιανισμού, πολλά παλιά δημόσια κτίρια (μεταξύ αυτών οι ναοί) στις πόλεις της περιφέρειας της αυτοκρατορίας, όπως η Αθήνα, χάνουν τη σημασία τους. Έχουμε αναρωτηθεί άραγε γιατί μιλάμε για αρχαία και για ρωμαϊκή αγορά στην Αθήνα; Οι δύο δημόσιοι χώροι σαφώς δεν ταυτίζονται και αυτό κάτι υποδηλώνει.
Στην αυτοκρατορική ρωμαϊκή περίοδο, ήδη από τον 2ο αιώνα, έχουμε αναφορές για εγκατάλειψη ειδωλολατρικών ναών, λόγω της έλλειψης ενδιαφέροντος εκ μέρους των εθνικών. Αργότερα, οι μεγάλες δημόσιες στοές καταλαμβάνονται από παράγκες εμπόρων και μικροπωλητών, παρά τις σποραδικές ανεπιτυχείς προσπάθειες της κεντρικής διοίκησης να επιβάλει τάξη (ας δει κανείς το εξαίρετο βιβλίο του Bryan Ward-Perkins, "Η Πτώση της Ρώμης και το τέλος του πολιτισμού", εκδ. Θύραθεν). Βλέπουμε όμως και υπέρμαχους της πατροπαράδοτης «εθνικής» θρησκείας να επικροτούν την πρακτική της αυθαίρετης κατάληψης του δημόσιου χώρου: Ο εξέχων εθνικός ρήτορας Λιβάνιος από την Αντιόχεια (δάσκαλος του Ιωάννη Χρυσοστόμου, μεταξύ άλλων), τον 4ο μ.Χ. αιώνα υπεραμύνεται του δικαιώματος των «καημένων» των εμπόρων να καταλαμβάνουν αυθαίρετα τον χώρο μεταξύ των κιονοστοιχιών των δημοσίων στοών στήνοντας ξύλινα παραπήγματα (κοινώς: παραγκομάγαζα), παρ’ όλο που αυτό κατέστρεφε την όψη των επισημότερων οδών της πόλης! Η παρακμή και εγκατάλειψη του δημόσιου χώρου και η παρακμή και εγκατάλειψη του ειδωλολατρικού ναού είναι δύο παράλληλα φαινόμενα.
6. Την τωρινή στάση μας απέναντι στα μνημεία του παρελθόντος θα ήταν πραγματολογικό σφάλμα να τη θεωρήσουμε ως κάτι το δεδομένο ανά τους αιώνες. Ίσα-ίσα που η αρχή της διατήρησης ενός μνημείου ως έχει και του περιορισμού των επεμβάσεων στο ελάχιστο δεν έχει ζωή παρά λίγων δεκαετιών. Μέχρι και τον 19ο αιώνα η επέμβαση σε μνημεία του παρελθόντος ήταν κάτι το απόλυτα θεμιτό. Η έννοια του «μνημείου», που θα πρέπει, όσο το δυνατόν, να παραμείνει αναλλοίωτο στον χρόνο, είναι σύγχρονη έννοια και σύγχρονο αίτημα, άγνωστο στην αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα. Οι αρχαίοι ειδωλολατρικοί ναοί, ως κτίρια δημόσιου χαρακτήρα, υπέστησαν αναπόφευκτα τις συνέπειες των ιστορικών γεγονότων, όπως και τα λοιπά δημόσια κτίρια της αρχαιότητας. Όσοι επέζησαν, το οφείλουν απλά στην εύνοια συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών και δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς.
Αυτό όμως συμβαίνει και με τους χριστιανικούς ναούς. Αλήθεια, έχουμε σκεφτεί πόσο μικρό ποσοστό σώζεται από τα παλαιοχριστιανικά και τα βυζαντινά μας μνημεία; Ελαχιστότατο. Και τούτο όχι εξαιτίας μίας δήθεν εκστρατείας των κυρίαρχων Οθωμανών κατά των χριστιανικών μνημείων, αλλά εξαιτίας των ιστορικών συνθηκών που δεν ευνοούν πάντοτε τη διατήρηση των μνημείων, ακόμα και αν αυτά είναι λατρευτικά μνημεία θρησκείας που εξακολουθεί να επιβιώνει αδιάλειπτα, όπως ο χριστιανισμός.
7. Η πραγματικότητα για τη μετάβαση από την ειδωλολατρία στον χριστιανισμό και για την τύχη των αρχαιοελληνικών μνημείων είναι πολυσύνθετη και επειδή ακριβώς απαιτεί ειδικές γνώσεις διαφεύγει της δογματικής ρητορικής των οπαδών του αντιχριστιανισμού που φαίνεται να έχουν την εύνοια των ΜΜΕ. Μέχρι και ο αλβανός δημοσιογράφος Niko Ago, που αρθρογραφεί σε ελληνικά έντυπα του χώρου της «life-style αριστεράς» βρήκε την ευκαιρία να γράψει στο FAQ εναντίον της «φανατικής» «ελληνικής» Εκκλησίας, θεωρώντας την όλη ιστορία ως δείγμα της ανωριμότητας της δημοκρατίας στη χώρα μας (αυτά κάτω από το αλβανικό εθνόσημο…). Γιατί όχι; Ευπρόσδεκτα τα γραφόμενά του στον χώρο που εκφράζουν τα έντυπα αυτά, αφού μάλιστα προέρχονται από έναν «μετανάστη». Μάζευε και ας είν’ και ρώγες…
Τελειώνω με ένα απόσπασμα (μεταφρασμένο από τον γράφοντα) από το προαναφερθέν άρθρο της Helen Saradi-Mendelovci (DOP 44 [1990], σ. 49): «Στην πραγματικότητα αρκετές πηγές αφήνουν να εννοηθεί ότι οι περισσότεροι [ειδωλολατρικοί] ναοί σταδιακά παρήκμαζαν, όχι εξαιτίας επιθέσεων εκ μέρους των Χριστιανών, αλλά επειδή ήδη είχαν εγκαταλειφθεί. Μαθαίνουμε για εγκαταλελειμμένους ναούς σε μία πρώιμη περίοδο, πριν από τον θρίαμβο του χριστιανισμού».
ΥΓ 1: Ένας πολύ καλός και έγκυρος οδηγός για τα μνημεία της Ακρόπολης: Αυτός της αρχαιολόγου Μαρίας Μπρούσκαρη, "Τα Μνημεία της Ακρόπολης", έκδ. ΤΑΠ-ΥΠΠΟ. Τον συνιστώ ανεπιφύλακτα.
ΥΓ 2 (συμπλήρωμα στην παράγραφο 3): Παράδειγμα ερειπωμένου κοσμικού (=μη θρησκευτικού) κτιρίου της αρχαιότητας, ριζικά αναστηλωμένου σήμερα: η ελληνιστική Στοά του Αττάλου στην Αρχαία Αγορά. Συγκρίνετε την κατάσταση της Στοάς - ερείπια - πριν από τη ριζική - και αμφιλεγόμενη με τα σημερινά κριτήρια - αναστήλωση της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής με την εξαίρετη κατάσταση του γειτονικού ειδωλολατρικού ναού του Ηφαίστου (Θησείον), ο οποίος, όπως προανέφερα, ήταν σε διαρκή χρήση κατά τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο λόγω της μετατροπής του σε εκκλησία.
YΓ 3: Με καθυστέρηση, λόγω διαρκών θερινών απουσιών, διάβασα το πολύ καλό άρθρο του Κρατύλου με τίτλο "γαυριάσματα". Τον ευχαριστώ ιδιαίτερα που παραπέμπει στο άνευ ιδιαίτερης αξίας κείμενό μου.
20 σχόλια:
Σκέτο σχολείο είσαι ρε Μάρκο, αν είναι να κατεβάζεις τέτοια ποστ ύστερα από περίοδο διακοπών, να παίρνεις πιο συχνά άδεια!
Για το θέμα, το πήραμε χαμπάρι όλοι, όπου βρεθεί ευκαιρία χτυπιέται η Ορθοδοξία. Μα Γαβράς είναι, μα Βατοπαίδι, μα το ένα, μα το άλλο, ψάχνουν να βρουν τρόπο να χτυπήσουν την πίστη.
Ένα έχω να πω στους αρχαιοελληνολάτρεις: ο Χριστός και η Παναγία αγαπούν την Ελλάδα πιο πολύ απ' αυτούς και απ' όλους μας. Δεν το έχουν καταλάβει ακόμα;
Επειδή είσαι γνώστης θα σε ρωτήσω κάτι, γιατί δεν γράφεις ένα ποστ αφιερωμένο στην έννοια ειδωλολατρεία;
Πιστεύω ότι είναι πολύ συγκεχυμένη.
Ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια. Απλά, τυχαίνει να γνωρίζω λίγο το θέμα λόγω ειδικότητας. Για την ειδωλολατρία έχω σκοπό να γράψω κάποια στιγμή. Εν καιρώ, χρόνου επιτρέποντος.
Περιεκτικός...περιεκτικότατος!
Ἐξαιρετικὸ ἄρθρο. Συγχαρητήρια.
Μάρκο,
Πολύ καίριος όπως πάντα, 1-2 επισημάνσεις από εμένα μιας και το θέμα και το παρακολούθησα και μ' ενδιαφέρει προσωπικά:
- Νομίζω ότι το πρόβλημα ξεκινάει από το σημείο σου (6): δηλαδή από την χρήση σημερινών αξιών για την κρίση καταστάσεων του παρελθόντως. Ειδικά σε ένα απαίδευτο κοινό αυτό εισοδηναμεί με καταστροφή γιατί δεν μπορούν να κατανοήσουν ότι κάθε εποχή έχει τις δικές της αξίες. Έτσι για παράδειγμα όποιος έχει διαβάσει ιστορία για παράδειγμα ξέρει ότι την κατάκτηση μιας πόλης ακολουθούσε η πλιατσικολόγηση και η πώληση των πολιτών της σαν δούλους, αυτό ήταν απολύτως φυσιολογικό και δεν μπορεί να κριθεί με σημερινά δεδομένα (το έκαναν συστηματικά οι Αθηναίοι και ιδιαίτερα την περίοδο της δόξης τους). Ομοίως, η καταστροφή των ειδωλολατρικών ναών από τους Χριστιανούς σαφώς και έγινε αλλά δεν μπορεί να κριθεί με σημερινές αξίες, είναι γελείο. Έγινε σε μια εποχή που μια νέα θρησκεία εξαπλωνόταν σαν πυρκαγιά και φυσικά κανένας δεν είχε συναίσθηση της μουσιακής αξίας ενός μνημείου σαν τον Παρθενώνα.
- Στο μόνο σημείο που διαφωνώ μαζί σου είναι για το Γαβρά. Είναι ένας σκηνοθέτης που ξέρω καλά και εκτιμώ: είναι αριστερής χρειάς αλλά δεν είναι αυτό που λέμε παλιάς κοπής. Έκανε κριτική στον ολοκληρωτισμό από όπου και αν προέρχεται και συγκρούστηκε με το Κομμουνιστικό κόμμα όταν ακόμη ήταν παντοδύναμο. Το "Ζ" ακολούθησαν ταινίες που έκαναν κριτική στο Σταλινισμό γι' αυτό άλλωστε και το ΚΚ ποτέ δεν τον θεώρησε δικό του. Είναι από τους σημαντικούς Ευρωπαίους σκηνοθέτες κατά τη γνώμη μου.
->Το πρόβλημα δεν είναι ο Γαβράς κατά τη γνώμη μου, αλλά το γεγονός ότι κάποιος τροποποίησε τη δουλειά του χωρίς καν να τον ενημερώσει. Αν το φιλμάκι δεν έκανε στο υπουργείο (και φυσικά κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί το υπουργείο αποφασίζει τι θα προβληθεί), το απορρίπτεις στην ολότητά του, δεν το κόβεις-ράβεις είναι λίγο τριτοκοσμική αντιμετώπιση, φιλικά,
ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΣΑΣ.ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΛΕΕΙ Ο ΔΟΚΤΩΡ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ κ. ΙΩΑΝ.ΤΣΕΝΤΟΣ ΟΤΙ ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΔΙΩΓΜΩΝ ΔΕΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΝ ΣΑΝ ΘΡΗΣΚΟΛΗΠΤΟΙ ΦΑΝΑΤΙΚΟΙ,ΑΛΛΑ ΑΠΕΝΑΝΤΙΑΣ ΣΑΝ...ΑΘΕΟΙ,ΣΑΝ ΥΒΡΙΣΤΕΣ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΚΑΙ ΟΣΙΩΝ.ΒΕΒΑΙΑ ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΑΝΤΙΘΕΤΑ ΜΕ ΟΤΙ ΛΕΕΙ Η ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΔΕΝ ΚΑΤΕΣΤΡΕΨΑΝ,ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΔΕΝ ΔΙΣΤΑΣΑΝ ΝΑ ΚΟΣΜΗΣΟΥΝ ΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΠΛΑΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΤΙΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΜΕ ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΑΛΜΑΤΑ.ΛΑΜΠΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΟΙ ΕΠΙΧΡΥΣΟΙ ΧΑΛΚΙΝΟΙ ΙΠΠΟΙ ΠΟΥ ΜΕΤΑΦΕΡΘΗΚΑΝ ΤΟ 1204 ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΣΤΗΝ ΒΕΝΕΤΙΑ
Για μένα το μόνο ενδιαφέρον της συζήτησης σχετικά με τις υποτιθέμενες καταστροφές στον Παρθενώνα από τους Χριστιανούς, είναι οι συμμετέχοντες. Από καθαρά ανθρωπολογικής πλευράς εννοώ. Όσο για τα επιχειρήματα που με ύφος χιλίων καρδιναλίων εκτοξεύουν, απλώς δεν υφίστανται. Συνεπώς τι να συζητήσει κανείς μαζί τους;
Παρουσιάζουν τους Χριστιανούς σαν κάποιους βαρβάρους που εισέβαλαν στην αυτοκρατορία και έξαλλοι κατέστρεφαν έναν πολιτισμό. Μα δεν ήταν έτσι. Οι όποιες καταστροφές συντελέστηκαν, δεν έγιναν από μίσος στον πολιτισμό, του οποίου άλλωστε οι Χριστιανοί ήταν μέτοχοι, αλλά σαν αντίδραση στην βία και τις καταστροφές των εθνικών. Άλλωστε οι όποιες καταστροφές των Χριστιανών έγιναν μέσα σε 2 γενιές, μετά όταν ηρέμησαν τα πνεύματα, σταμάτησαν και αυτές. Αν υπήρχε κάποιο μίσος προς τον αρχαίο πολιτισμό, οι Βυζαντινοί ούτε τα έργα τους θα αντέγραφαν, ούτε τις πόλεις τους θα στόλιζαν με αρχαία αγάλματα. Απλώς θα συνέχιζαν να καταστρέφουν και σήμερα δεν θα είχε απομείνει ούτε πέτρα πάνω σε πέτρα.
Ευχαριστώ πολύ για τα ενθαρρυντικά σας σχόλια. Η καθυστερημένη απάντηση οφείλεται σε απουσία μου. Στα σχόλια του αγαπητού Belbo θα ήθελα να παρατηρήσω δύο πράγματα:
1. Η επέμβαση στο μνημείο - για τον Παρθενώνα του 6ου αιώνα - για αλλαγή χρήσης, με τα δεδομένα της εποχής, δεν είναι βανδαλισμός ούτε ένδειξη μισαλλοδοξίας. Η διάνοιξη πόρτας εκεί όπου υπήρχε τοίχος σε παραδοσιακό σπίτι ακόμα και σήμερα είναι κάτι που δεν απορρίπτεται a priori. Ας θυμηθούμε την όλη προβληματική σχετικά με τη διατήρηση του εσωτερικού στα νεοκλασικά και άλλα διατηρητέα ή μόνο του κελύφους. Δεν θα ήταν άτοπο να ζητούμε τέτοιες ευαισθησίες τον 6ο αιώνα;
2. Για τον Κώστα Γαβρά έχω μία λιγότερο θετική άποψη, χωρίς να σημαίνει ότι τον θεωρώ και σκηνοθέτη ανάξιο λόγου. Γιατί όμως να του ανατεθεί το συγκεκριμένο ντοκυμαντέρ; Το λέω καθαρά ότι διαφωνώ, όπως και δεν συμφωνώ με την λογοκρισία. Take it or leave it. Θεωρώ ότι η Διεύθυνση του Μουσείου είχε κάθε δικαίωμα να το απορρίψει αν έβλεπε ότι ξέφευγε από επιστημονικά κριτήρια και υπηρετούσε την αντιχριστιανική ιδεολογία του σκηνοθέτη, όπως ο ίδιος καθαρά δήλωσε.
Το cult στην όλη υπόθεση είναι ότι εκ μέρους του Πασοκ την υπόθεση σπίλωσης ανέλαβε η Δαμανάκη! Ναι ναι η ΚΚΕ-ΣΥΝ-ΠΑΣΟΚ Δαμανάκη! ΠΉΞΑΜΕ στην Ελλάδα από ντεμεκ μύθους, το δαμε και στους 100 μεγαλύτερους... Κατά τα άλλα η ανάρτηση είναι διαμάντι. Μπορώ να την αντιγράψω; ΥΓ Τι διαμάντι όντως αυτή η Αγέλαστος Πέτρα! Με έκανε για έναν ακόμα λόγο περήφανο που κατοικώ στα δυτικά και ας μην είναι Ελευσίνα αλλά φαιό νταμάρι Πετρούπολη!
επιτέλους κάτι επιστημονικά τεκμηριωμένο!φτάνει πια με την κάθε προπαγάνδα του κάθε άσχετου που κινείται από την ιδεοληψία του
Υπάρχει μια παγίδα που στήνεται κάθε φορά που φαίνεται να μεθοδεύεται αποπροσανατολισμός του ελληνικού κόσμου από την αλήθεια του:
προκαλείται έμμεσα ή άμεσα διάσπαση και διαχωρισμός των δύο βασικών στοιχείων που συνθέτουν την προσωπικότητα του Έλληνα, του ελληνικού και του χριστιανικού.
Κοινώς, όποιος καλείται χριστιανός, δεν γίνεται να νιώθει και έλληνας και το αντίστροφο. Το άσχημο στην υπόθεση είναι ότι ό ν τ ω ς όποιος νιώθει χριστιανός πολλές φορές "ξεχνάει" την πρώτη του γήινη πατρίδα και όποιος έχει βαπτισθεί με τα ελληνικά ιδεώδη από την κούνια του, δεν μπορεί να νιώσει πλήρως τον χριστιανό πλησίον του.
Έτσι σιγά σιγά χωρίζεται η κοινωνία: σ' αυτούς που πάσχουν από "αρχαιοπληξία" και σε όσους είναι θύματα της θρησκοληψίας. Και ποτέ οι μεν δεν βρίσκουν για τους δε ένα συνδετικό κρίκο, ένα γιεφύρι που να να τους ενώσει αρμονκά, να τους συμφιλιώσει και να τους κάνει ομόνοες, ίσως και συναγωνιστές κατά του κοινού εχθρού.
Μα ποιός είναι ο εχθρός; Αυτός που θέλει να κάνει κακό και σίγουρα να διαλύσει και να καταστρέψει.
Ποιός νοείται εχθρός όμως για τους Ελληνιστές και ποιός είναι ο κοινός εχθρός για τους Χριστιανούς;
Δεν απαντώ. Η απάντηση χρειάζεται όχι μόνο γνώση αλλά και ασφαλή αίσθηση και πεποίθηση ότι αυτός που σε διαβάζει και σε ακούει μπορεί ΟΝΤΩς να σε καταλάβει. Δηλαδή, έχει συνείδηση της δικής του κατάστασης.
Η πνευματικότητα του καθενός εξαρτάται από τον βαθμό συνειδητότητάς του, κάτι που αποκτά όσο πλησιάζει και έρχεται αντιμέτωπος με την αλήθεια.
Μπορεί άραγε να υπάρξει κοινή αλήθεια για όλους; Για το θέμα, μπορεί να υπάρξει κοινή αλήθεια για τους ελληνιστές και τους χριστιανούς;
Μπορεί δηλ. ο έλληνας σχιζοφρενής να γίνει καλά;
Μια πολύ απλή απάντηση. Μπορεί μέσω της γνώσης.
Ερευνάτε τας Γραφάς, ήταν η προτροπή...
Γνώμη μου να ερευνήσουμε για να ενωθούμε ξανά όσοι είμαστε "εχθροί".
Ν Κ
@N.K. Σε ορισμένα σημεία συμφωνώ, σε άλλα έχω ενστάσεις απέναντι σε όσα γράφεις.
Ο όρος "ελληνιστής" περιγράφει άραγε σωστά ανθρώπους σαν τους νεοπαγανιστές ή κάποιους "ελληνολάτρες" που δεν έχουν καμία απολύτως γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας; (έχω προσωπική εμπειρία πάνω σε αυτό). Εκτός και αν έντυπα στυλ "Δαυλού" θεωρούνται κείμενα με επιστημονική βάση...
Τί σημαίνει "θρησκόληπτος"; Για κάποιους ένας συνειδητός χριστιανός - που αποδέχεται τον χριστιανισμό ως κοσμοθεωρία και βίωμα και δεν τον καταφάσκει απλώς ως στοιχείο πολιτισμού - είναι αυτόχρημα θρησκόληπτος.
Μπορεί να συνδυαστούν οι δύο ιδιότητες, Έλληνα και χριστιανού; Η ιστορική μας εμπειρία, ως λαού, δείχνει πως ναι (κατά τη γνώμη μου, εννοείται), χωρίς αυτό να σημαίνει πως μεταξύ προχριστιανικού ελληνισμού και χριστιανικής κοσμοθεωρίας δεν υφίσταται μία σαφέστατη διαφορά. Οι Καππαδόκες Πατέρες, με καλή γνώση της ελληνικής γραμματείας, δεν είχαν διστάσει να την επισημάνουν.
Πόση, άραγε, προτεραιότητα μπορεί να δοθεί στην απτή επίγεια πατρίδα έναντι της προσδοκώμενης επουράνιας; Δεν το κρύβω πως πρώτα νιώθω χριστιανός και κατόπιν Έλληνας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είμαι λιγότερο Έλληνας από έναν οπαδό του Ρασσιά. Θα έλεγα, αντίθετα, ότι τον νεοπαγανιστή τον θεωρώ ελειμματικό και ως προς την έννοια του Ελληνισμού, αφού αποδέχεται μόνο ένα μέρος της "ελληνικότητας", και μάλιστα χωρίς καν να μπορεί να προσδιορίσει τί είναι αυτό το μέρος και μάλιστα αφού αυτό το μέρος, στο μεγαλύτερο μέρος του, ανάγεται στο φαντασιακό και όχι στην ιστορική πραγματικότητα. Προσωπικά, θεωρώ αυτή την όψιμη "ελληνολατρεία" μία απλή εκδήλωση εθνικιστικού αντιχριστιανισμού. Ανάλογες εκδηλώσεις είχαμε και στη ναζιστική Γερμανία, γνωστή για την "ελληνολατρεία" της όσο και για την απέχθειά της προς τον χριστιανισμό.
Επειδή τα παραπάνω ανοίγουν τεράστια συζήτηση, επιφυλάσσομαι εν καιρώ ευθέτω να γράψω κάτι πάνω στο θέμα.
Η "αρχαιολατρεία" υπάρχει και για έναν άλλο λόγο,αυτό της "αυτοανύψωσης",θέλω να πω ότι τα άτομα αυτά,πιστεύοντας ότι είναι ένα και το αυτό με τους αρχαίους,δοξάζοντας τους αρχαίους,στην πραγματικότητα αυτοδοξάζονται,αυτολατρεύονται!ουσιαστικά είναι ένας τρόπος για να νιώθουν καλύτερα με τον εαυτό τους!Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι είναι άτομα από άποψη μορφωτική και όχι μόνο μέτριας κατάστασης
Με συγχωρείς, όμως αυτό που εξέλαβες σαν νόημα και στο οποίο κατόπιν μου απάντησες, είναι λάθος.
Ξαναδιάβασε σε παρακαλώ και δες προσεκτικότερα τι γράφω.
Μιλώ για ιστορικά φαινόμενα διάσπασης και διάστασης των δύο ιδιοτήτων που συγκροτούν την υγιή προσωπικότητα του Έλληνα, η οποία διάσπαση, κατά τη γνώμη μου, οδήγησε και οδηγεί σε ακραίες νοοτροπίες, όπως αυτές των παγανιστών αλλά και των θρησκόληπτων.
Μια τέτοια ιστορική περίοδο ζούμε και σήμερα.
Δεν μ’ ενδιαφέρει στην προκειμένη το τί είναι ακραίο, αν λέγεται αφομοίωση του περιεχομένου του Δαυλού, ή κρατώ τα εκκλησιαστικά τυπικά χωρίς την ουσία στη ζωή μου, αλλά με ενδιαφέρει ότι υπάρχει κάτι που προκαλεί τελικά αυτόν το διαχωρισμό:
από δω οι πιστοί του Θεού, από κει οι πιστοί της πατρίδας. Λες και είναι αντίπαλοι μεταξύ τους.
Και φυσικά, Μάρκο, όταν αυτά τα δύο στοιχεία συνυπάρχουν αρμονικά, εκδηλώνοντας ομόνοια και ενδιαφέρον τόσο για τα της πίστης και της ορθοδοξίας, όσο για τα της φυλής και της πατρίδας, τότε η εκάστοτε εποχή αποκαλύπτει το ιδανικό της πρόσωπο.
με εκτίμηση
Αγαπητέ Ν.Κ.,
γράφεις στο πρώτο σχόλιό σου "Το άσχημο στην υπόθεση είναι ότι ό ν τ ω ς όποιος νιώθει χριστιανός πολλές φορές "ξεχνάει" την πρώτη του γήινη πατρίδα και όποιος έχει βαπτισθεί με τα ελληνικά ιδεώδη από την κούνια του, δεν μπορεί να νιώσει πλήρως τον χριστιανό πλησίον του".
Το παραπάνω δεν με βρίσκει καθόλου σύμφωνο: 1. Δεν ξέρω ούτε μία περίπτωση συνειδητά χριστιανού στην Ελλάδα που να μην νιώθει πατριώτης (έως και εθνικιστής, συχνά, δυστυχώς). Ίσα-ίσα που οι κατά τόπους Ορθόδοξες Εκκλησίες έχουν κατηγορηθεί - όχι πάντα άδικα - για καλλιέργεια εθνικισμού, που φτάνει μέχρι τη λήθη της χριστιανικής οικουμενικότητας. Τυχαίνει ο προπάππους του γράφοντος να ήταν ιερέας που είχε φυλακιστεί και βασανιστεί από τους Ιταλούς εξαιτίας της ανοιχτά πατριωτικής του στάσης στη διάρκεια της Κατοχής. Όσο για πρόσφατα παραδείγματα συνδυασμού πατριωτισμού (όχι εθνικισμού) και οικουμενικότητας, παραπέμπω στον γέροντα Παϊσιο, έναν σύγχρονο μεγάλο άγιο, αλλά και στον γέροντα Φιλόθεο Ζερβάκο της Πάρου.
2. Το ότι οι "ελληνολάτρες" μισούν τους συμπατριώτες τους χριστιανούς, αυτό είναι πασιφανές για όποιον τυχαίνει να έχει συνομιλήσει με αυτούς. Το ότι οι παραπάνω έχουν "γαλουχηθεί με τα ελληνικά ιδεώδη", όπως γράφεις, αυτό δεν το αποδέχομαι. Ποιά είναι αυτά τα ιδεώδη, κατά τη γνώμη των "ελληνολατρών"; Είναι προσδιορίσιμα από τους ίδιους; Δεν το πιστεύω, αφού οι γνώσεις τους για την αρχαία Ελλάδα είναι παιδαριώδεις (σωτά το επισημαίνει και ο Owain Glyndwr).
Εν ολίγοις, αυτός ο διχασμός που περιγράφεις δεν είναι, πιστεύω, παρά δημιούργημα των όψιμων "ελληνολατρών", ως μία εκφυλισμένη - και ευτελισμένη - συνέχεια του αντιχριστιανισμού του Διαφωτισμού. Δεν ωφείλεται ούτε στους χριστιανούς της χώρας αυτής, ούτε σε κάποιες ξένες δυνάμεις.
Επί τη ευκαιρία, να προσθέσω ότι η συζήτηση είναι πολύ παλιά: όποιος θέλει, ας δει το βιβλίο του Φώτη Δημητρακόπουλου, "Βυζάντιο και Νεοελληνική Διανόηση στα μέσα του 19ου αιώνος", εκδ. Καστανιώτη. Απλά, τώρα πλέον οι τελευταίου τύπου "ελληνολάτρες" την έχουν ευτελίσει.
Να είσαι καλά, αλλά θα προτιμήσω να μην τη συνεχίσω αυτήν την κουβέντα δημόσια.
@ Ν.Κ
Η συζήτηση σας είναι πολιτισμένη και ενδιαφέρουσα. Καλό θα ήταν να συνεχισθεί.
Επίσης κάτι άλλο που παρατήρησα είναι η τεράστια διαίρεσή τους ως προς τις θεμελιώδεις απόψεις τους αλλά και το γεγονός ότι απορρίπτουν τα κομμάτια εκείνα της αρχαίας ελληνικής σκέψεις (ή γραμματείας) που δέχτηκε η Εκκλησία,για παράδειγμα μιλάνε με πολύ άσχημο τρόπο για τον Αριστοτέλη ή τον Πλάτωνα συνήθως και όχι μόνο για αυτούς
Αγαπητέ Owain, αυτοί οι νεοφανείς "ελληναμύντορες" είναι βαθύτατα ανελλήνιστοι. Έχω συναντήσει τέτοιους ανθρώπους που δεν έχουν ανοίξει ΟΥΤΕ ΕΝΑ σοβαρό βιβλίο που αναφέρεται στην κοινωνία, την ιστορία ή τον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας.
Κοίτα, όμως και οι πορωμένοι ορθόδοξοι (τονίζω *πορωμένοι*, όχι ο καθένας μας) που καταλογίζουν τα χίλια όσα στους "αρχαιολάτρες"/νεοπαγανιστές έχουν συχνότατα την ίδια, λειψή και στρεβλή, γνώση και άποψη των πραγμάτων.
Το πρόβλημα είναι όταν αφήνουμε κάθε φύσης ιδεολογία να χρωματίζει τις ιστορικές μας αντιλήψεις σε τέτοιο βαθμό (γιατί καθόλου ΔΕ γίνεται, ακόμα και η "απλή παράθεση γεγονότων" είναι δύσκολη συχνά χωρίς ιδεολογικά χρωματισμένες θεωρίες).
Το βλέπουμε και στις κόντρες "αριστερών"-"δεξιών" για τον εμφύλιο, το διχασμό (ή π.χ. -για να αναφέρω μια άλλη "αγαπημένη" συζήτηση, ειδικά του διαδικτύου- στο αν οι σημερινοί Έλληνες είναι απευθείας απόγονοι αρχαίων ή σλαβοαλβανοβλαχοφραγκότουρκοι δίχως στάλα αρχαίου αίματος. :-)
Δημοσίευση σχολίου